Zbiory biblioteki

   Precyzyjne określenie stanu liczbowego biblioteki utrudnia brak profesjonalnych inwentarzy bibliotecznych. Niektóre źródła podają około 17 000 woluminów, inne około 22 000. Kiedy w 2007 roku podczas przygotowania zbiorów do dezynfekcji liczono pakowane do pudeł książki okazało się, że w skład biblioteki wchodzi ponad 23 000 woluminów, w tym prawie 5 000 starych druków z pięcioma inkunabułami, ponad 17 000 książek i czasopism XIX i XX-wiecznych oraz 322 rękopisy biblioteczne. 

   W starych drukach pod względem tematycznym dominuje protestancka literatura teologiczna, są też dzieła z zakresu filozofii, prawa, historii, geografii oraz literatura klasyczna. Najliczniej reprezentowane są książki w języku niemieckim i łacińskim, mniej jest druków czeskich czy polskich. 

   Najcenniejszą częścią biblioteki są inkunabuły, z których najstarszy jest wolumin składający się z dwóch współoprawnych ze sobą dzieł. Pierwszym z nich jest Dialogorum libri quattuor papieża Grzegorza I, wydane w Strassburgu u Heinricha Eggesteina, między 1472 a 1474 rokiem, drugim zaś Sermones de tempore et de sanctis cum quadragesimali Johannesa Nidera wydrukowane w Reutlingen przez Michaela Greyffa, przed 1480 rokiem. Nieco młodsze są dwie następne książki, a mianowicie dwutomowa Biblia wydana w 1483 roku w Norymberdze przez Antoniego Kobergera ozdobiona pięknymi, ręcznie kolorowanymi drzeworytowymi ilustracjami, a także księga zawierająca Decretales papieża Grzegorza IX, wydana w Wenecji przez Thomasa de Blavis w 1489 roku. Ostatnim inkunabułem wchodzącym w skład Biblioteki im. Tschammera jest Liber chronicarum, czyli Kronika świata Hartmanna Schedla, ozdobiona drzeworytami z pracowni Michała Wolgemuta z tekstem napisanym przez Hartmanna Schedla, wydana w 1496 roku w Augsburgu przez Johanna Schönspergera. Jest to tak zwany Mały Schedel, czyli skrócona wersja dzieła wydanego w 1493 roku w Norymberdze pod tym samym tytułem przez Antoniego Kobergera. Ponieważ nielegalny przedruk Schönspergera był drukowany na papierze niezbyt dobrej jakości, dzieło to należy dziś do rzadkości.

   W drukach religijnych przeważają dzieła szesnastowiecznych niemieckich teologów protestanckich, związanych głównie z Wittenbergą: Marcina Lutra, Philippa Melanchtona, Jana Bugenhagena, Jakuba Andrei, Martina Chemnitza, Davida Chyträusa, Justusa Jonasa, Johannesa Brenza, a także ich następców i kontynuatorów działających w XVI i XVII wieku na terenie innych niemieckich miast, np. Johanna Gerharda, Leonarda Huttera, Johanna Arndta, Johanna Friedricha Mayera, Johanna Georga Dorsche, Johanna Fechta, Johanna Andreasa Quenstedta, Matthiasa Hoë von Hoënegga, Balthasara Meisnera czy Aegidiusa Hunniusa starszego. W bibliotece znajduje się również wiele dzieł teologicznych, które powstały na terenie Niemiec w XVII i XVIII wieku. Ich autorami są między innymi Arnold Gottfried, Phulipp Jacob Spener, August Hermann Francke, Johann Franz Buddeus, Adam Rechenberg, Johann Heinrich Reitz, Johann Jacob Rambach i Michael Ranft. Biblioteka im. Tschammera zawiera również dzieła teologów innych odłamów protestantyzmu, powstałe w różnych krajach Europy, np. w Szwajcarii (Ulrich Zwingli i Heinrich Bullinger), Francji (Theodor de Bèze), Anglii (John Bunyan, Richard Baxter, Lewis Bayly) i Ameryki (Jonathan Edwards).

   W kolekcji starych druków Biblioteki im. Tschammera przechowywanych jest wiele  dzieł filozoficznych, wśród których na uwagę zasługują prace wybitnych przedstawicieli filozofii europejskiej od XVI do XVIII wieku. Filozofię XVI wieku reprezentują dzieła Erazma z Rotterdamu, np. Enchirdion militis Christiani (Coloniae, 1563), Colloquia nunc emendatiora (Amstelodami, 1662) oraz wydana w pierwszej połowie XVI wieku Querela pacis undique gentium eiectae profligataeque.  Jest tu także Novum organum scientiarum (Wirceburgi, 1779), którego autorem jest angielski filozof i jeden z twórców empiryzmu Francis Bacon. Z prac wydanych w wieku XVII warto wymienić pracę pt. Opera philosophica Kartezjusza, francuskiego matematyka, filozofa i fizyka, jednego z najwybitniejszych uczonych XVII wieku, wydaną w Amsterdamie w 1692 roku. Przedstawicielem XVII wiecznej filozofii europejskiej jest także Hugo Grotius, holenderski prawnik, filozof i dyplomata, zwany „ojcem” prawa międzynarodowego. W swym najsławniejszym dziele De iure belli cc pacis zawarł doniosłe tezy dotyczące prawa natury i prawa narodów będące podwaliną prawa międzynarodowego. W zbiorach Biblioteki im. Tschammera znajdują się aż trzy wydania tego dzieła, z których najstarsze zostało wydane w Amsterdamie przez Jana Blaeu’a w 1670 roku. Dwa następne pochodzą z oficyny Krzysztofa Fleischera w Jenie (1680) oraz z drukarni Jeremiasza i Jana Krzysztofa Hartmannów (1699) we Frankfurcie nad Odrą. Spośród filozofów działających na przełomie XVII i XVIII wieku należy wspomnieć niemieckiego filozofa, matematyka i prawnika Gottfrieda Wilhelma Leibniza i jedną z jego najważniejszych prac filozoficznych na temat teorii monad, która została wydana we Frankfurcie i Lipsku w 1720 roku. Kolejnym przedstawicielem filozofii europejskiej jest Monteskiusz, francuski filozof, prawnik, wolnomularz i pisarz epoki oświecenia. W dawnej bibliotece zborowej zachowało się jego  największe dzieło zatytułowane  De l’esprit des loix (O duchu praw), wydane w Amsterdamie i Lipsku w 1763 roku. 

   Poza pracami filozoficznymi pochodzącymi głównie z Anglii, Holandii i Francji w zbiorach Biblioteki im. Tschammera znajduje się też spora liczba dzieł napisanych przez wybitnych filozofów niemieckich, takich jak Jakob Böhme, Johannes Scharff, Christian Thomasius, Georg Bernhardt Bilfinger oraz Christian Wolff,  Thomas Abbt, Johann Heinrich Winkler oraz Moses Mendelssohn.  

   Oprócz książek teologicznych i filozoficznych w zbiorach biblioteki przechowywane są także dzieła prawnicze, wśród których przeważają dysertacje doktorskie, czyli rozprawy naukowe pisane w celu uzyskania stopnia naukowego pod kontrolą i z pomocą promotora, nazywanego dawniej prezesem. Są to zazwyczaj obszerne klocki introligatorskie składające się z kilku lub kilkudziesięciu prac, które powstały w ciągu paru lat na jednym uniwersytecie pod kierunkiem jednego lub więcej jego profesorów, albo zbiory rozpraw wydawanych w ciągu kilku lat na różnych uczelniach. Dysertacje te były pisane często pod kierunkiem wybitnych profesorów i teoretyków prawa niemieckiego. Spośród rozpraw znajdujących w bibliotece zborowej  najwięcej napisano na uniwersytecie w Jenie między innymi pod opieką Adriana Beiera Młodszego oraz Georga Adama Struve oraz na uniwersytecie w Tybindze pod nadzorem Burcharda Bardiliego i Wolfganga Adama Lauterbacha, a także na wydziale prawa uniwersytetu w Halle pod przewodnictwem Justusa Henninga Böhmera i Christiana Thomasiusa. Oprócz dysertacji biblioteka posiada też prace naukowe wymienionych wyżej promotorów, a także prace innych wybitnych prawników niemieckich takich jak: Johann Heinrich Berger, Georg Beyer, Benedict Carpzov, Samuel von Pufendorf, czy Samuel Stryk. 

   Kolejną z dziedzin wiedzy obecną w Bibliotece im. Tschammera jest historia. Wśród tych dzieł przeważają prace dotyczące dziejów powszechnych oraz książki opisujące historię poszczególnych krajów, a także dzieła genealogiczne. Z druków opisujących dzieje całego świata najstarsza jest Chronica Johanna Cariona, niemieckiego astrologa, matematyka i historyka, która została wydana po raz pierwszy w Wittenberdze w 1532 roku. Oprócz tego wydania biblioteka posiada jeszcze edycję z 1550 roku oraz sporządzoną przez Philippa Melanchtona i Caspara Peucera przeróbkę tego dzieła wydrukowaną we Frankfurcie nad Menem 1569 roku (Newe vollkommene Chronica Philippi Melanthonis…). Autorem historii różnych krajów był także Samuel von Pufendorf, niemiecki teoretyk prawa i historyk. Biblioteka posiada wiele wydań jego pracy poświęconej historii państw europejskich, które były tłoczone w latach 1682-1699 oraz w pierwszej połowie XVIII stulecia we Frankfurcie nad Menem przez Fryderyka Knochena (Einleitung zu der Historie der vornehmsten Reiche und Sttaten so itziger Zeit in Europa sich befinden). Z innych autorów zajmujących się historią powszechną, należy wymienić Jacques’a Bénigne Bossueta, Johanna Hübnera, Christopha Cellariusa oraz Williama Guthrie’go i Johna Graya, twórców A general history of the World. W zbiorach biblioteki znajduje się niemieckie tłumaczenie tej pracy pt. Allgemeine Weltgeschichte,   drukowane w latach 1784-1798 najpierw w Opawie, następnie w Brnie i Wiedniu.

   Z najstarszych druków traktujących o dziejach poszczególnych krajów na uwagę zasługuje  wydane w Strassburgu przez Wendela Rihela w 1551 roku niemieckie tłumaczenie historii Burgundii, której autorem jest Philippe’ de Commynes oraz wydrukowana w Wenecji w 1574 roku historia Włoch (De regno Italiae libri quindecim) napisana przez Carla Sigoniego. Z druków XVII-wiecznych warto zwrócić uwagę na  sporządzoną przez Caspara Maurera historię Węgier i Turcji wydane w Norymberdze w wydawnictwie Michaela i Johanna Friedricha Endterów w 1664 roku oraz dwa wydania historii Niemiec autorstwa Samuela von Pufendorfa z 1668 roku, wydane w Hadze i Weronie (De statu imperii Germanici liber unus). 

   Biblioteka im. Tschammera posiada również dzieła z zakresu nauk pomocniczych historii, np. genealogii. Jednym z najstarszych i najcenniejszych druków z tej dziedziny jest Zrcadlo slawného Margkrabstwij Moravského, czyli  herbarz szlachty morawskiej autorstwa słynnego heraldyka Bartosza Paprockiego wydane w 1593 roku w Ołomuńcu. 

   W kolekcji starych druków znajduje się również dział geografii. Przeważają w nim ogólne dzieła geograficzne, relacje z podróży oraz opisy różnych krajów. W tej ostatniej grupie wydawnictw sporo jest widoków miast z wielu regionów świata, wykonywanych i wydawanych od 1641 roku przez słynnego miedziorytnika Mateusza Meriana we Frankfurcie nad Menem, noszących ogólną nazwę Topographiae i zawierających teksty Martina Zeillera. Oprócz dwóch dzieł przedstawiających Czechy, Morawy i Śląsk oraz  Austrię i należące do niej krainy geograficzne, większość dzieł Meriana znajdujących się w Bibliotece im. Tschammera, przedstawia widoki niemieckich krain historycznych, takich jak Bawaria, Nadrenia, Westfalia, Saksonia i wiele innych. Obok widoków miast na uwagę zasługują także dwa niemieckie wydania Kosmografii czyli opisania świata Sebastiana Münstera, wydane  w Bazylei w 1545 roku przez Heinricha Petriego oraz w roku 1598 przez jego syna Sebastiana Henricpetriego. Poza mapami dzieła te zawierają wiadomości na temat mieszkańców, ich zajęć i obyczajów, wierzeń i najważniejszych miast. Z innych dzieł geograficznych należy też wymienić pierwszy nowożytny atlas świata, sporządzony przez  Abrahama Orteliusa, najwybitniejszego przedstawiciela flamandzkiej szkoły kartograficznej, wydany w 1579 roku w Antwerpii przez Krzysztofa Plantina i zawierający pierwszą mapę Śląska Martina Helwiga.

   Ostatnim znaczącym działem w zbiorze starych druków Tschmmerowskiej książnicy jest klasyczna literatura grecka i rzymska, w której obok oryginalnych dzieł pisarzy starożytnych znajdują się też ich  przekłady na języki niemiecki, francuski, polski, a nawet włoski. Wśród ogromnej liczby tych utworów najwięcej jest woluminów zawierających dzieła Cycerona, Wergiliusza, Neposa, Terencjusza, Kurcjusza Rufusa, nieco mniej Owidiusza, Horacego, Ezopa, Fedrusa, Liwiusza, Arystotelesa, Pliniusza Młodszego i Petroniusza. Są też pojedyncze egzemplarze z dziełami takich autorów jak Swetoniusz, Eurypides, Galenus, Pliniusz Starszy i Plutarch. 

   Warto również wspomnieć, że kilka druków antycznych przechowywanych w cieszyńskim kościele Jezusowym, powstało w najwybitniejszych europejskich oficynach wydawniczych, jak np. Heroidum epistolae Owidiusza, które wydrukował w 1502 roku  w Wenecji Aldus Pius Manucjusz, słynący ze starannego wydawania dzieł pisarzy starożytnych. Książeczkę tę możemy zaliczyć do tzw. aldynów, czyli druków wydawanych przez Manucjusza w formacie ósemki, drukowanych przy pomocy czcionki, zwanej łacińską lub humanistyczną kursywą, z kartami tytułowymi zaopatrzonymi w sygnet drukarski przedstawiający delfina wokół kotwicy oraz oprawionych w charakterystyczną lekką oprawę wykonaną z usztywnionej tekturą skóry, ozdobionej przy pomocy tłoczonych złotem motywów roślinnych. Druki te już od XVI wieku są obiektem zainteresowania bibliofilów. Podobnie jest z tzw. „elzewirami”, czyli wydawnictwami  drukowanymi w Lejdzie i Amsterdamie w oficynie Elzewirów. Są to małe, wąskie tomiki w typowym dla nich formacie 12o, o stronicach ściśle wypełnionych drobnym, czystym drukiem, zaopatrzone w miedziorytową kartę tytułową. W takiej właśnie formie zostały wydane w 1634 roku dwa tomiki historii Rzymu Liwiusza oraz w roku 1678 Tragoediae Seneki Filozofa.          

   Szczególne miejsce w Bibliotece im. Tschammera zajmują stare druki w języku polskim. Choć jest ich niewiele, są jednak charakterystyczne zarówno dla epoki, z której pochodzą, jak i miejsca, w którym się znalazły. Jednym z najstarszych dzieł są tutaj Statuta, prawa y constiticie koronne..., czyli zbiór praw uporządkowanych przez Jana Januszowskiego i wydanych przez niego w 1600 roku we własnej drukarni noszącej nazwę Oficyna Łazarzowa. Z innych druków wydanych na początku XVII wieku warto wymienić Kronikę Sarmacji Europejskiej Aleksandra Gwagnina, przetłumaczoną z języka łacińskiego przez Marcina Paszkowskiego i wydaną w 1611 roku w Krakowie w drukarni Mikołaja Loba, a także Zielnik sporządzony przez wybitnego polskiego lekarza i botanika Szymona Syreńskiego, wydany w 1613 roku w Krakowie przez Bazylego Skalskiego. Dzieło to zawierające wiadomości o najważniejszych gatunkach roślin, znanych i użytkowanych w XVI wieku w Europie Środkowej i Południowej, jest pierwszą pracą naukową z zakresu botaniki napisaną w języku polskim. 

   W ewangelickiej Bibliotece im. Tschammera szczególnie ważne znaczenie mają przechowywane w jej zbiorach polskie druki religijne. Jest wśród nich  sporo egzemplarzy zbioru kazań, napisanych przez Samuela Dambrowskiego (1577-1625), polskiego kaznodzieję luterańskiego w Poznaniu i Wilnie, które jako Kazania albo wykłady porządne…były w latach 1728-1912 wielokrotnie wznawiane w Lipsku, Brzegu, Kwidzynie, Ełku, Królewcu i w Toruniu, stając się jako tzw. Dambrówka najpopularniejszą księgą religijną polskich ewangelików szczególnie na Śląsku i na Mazurach, znajdującą szerokie zastosowanie podczas nabożeństw domowych jeszcze w 1 połowie XX wieku. Książka ta krzepiła luteran w wierze, nie pozwalała im zapomnieć języka, towarzyszyła im w życiu codziennym, w troskach i radościach, które zapisywali na jej kartach. Przechodziła z pokolenia na pokolenie jako bezcenny dar. Podobnie było z dziełem pastora cieszyńskiego Jana Kłapsi zatytułowanym Modlitwy i rozmyślania nabożne. Dziełami chętnie czytywanymi i pieczołowicie przechowywanymi były też prace wybitnego ewangelickiego teologa niemieckiego Jana Arndta. W bibliotece znajduje się sporo wydań Rajskiego ogródeczka i Ksiąg o prawdziwym chrześcijaństwie, i to zarówno w oryginale jak i w przekładzie na język polski. Autorami polskich książek religijnych byli także Jan Muthmann i Samuel Ludwik Zasadius, którzy drukowali swe dzieła w słynnym ośrodku drukarstwa protestanckiego w Brzegu.

   Pozostałe druki wchodzące w skład Biblioteki im. Tschammera to książki wydawane w XIX i XX wieku, które w 1968 roku zostały podzielone wg kryterium językowego na polonika i germanika oraz pozostałe druki obce, a także pod względem formalnym na dział sprawozdań i czasopism.

   Współczesnego czytelnika najbardziej interesują druki w języku polskim. Jest ich około 3200. Podobnie jak w przypadku starych druków dzieła te dotyczą różnych dziedzin wiedzy, najwięcej jest religijnych, oprócz tego są encyklopedie, słowniki, książki z dziedziny filozofii, pedagogiki, historii, prawa, medycyny, sztuki, literatury pięknej i historii literatury, geografii oraz podręczniki. 

   Wśród książek religijnych znajdują się kazania, rozmyślania religijne i śpiewniki, których autorami są najczęściej duszpasterze działający na Śląsku Cieszyńskim lub znani tu jako autorzy budujących dzieł – Jan Kłapsia, Paweł Twardy, Jerzy Trzanowski, Jan Arndt, Karol Kotula, Karol Kulisz, Franciszek Michejda, Wilhelm Raschke, Jerzy Heczko, Oskar Michejda. Wśród pastorów związanych z cieszyńską parafią zwraca uwagę dorobek księdza Leopolda Marcina Otto, który przebywając w Cieszynie odegrał sporą rolę zarówno w życiu religijnym jak i społecznym tego regionu. Z napisanych przez niego dzieł warto wymienić Rozmyślania i kazania z 1887 roku i Postyllę z 1892 roku oraz zbiór pieśni wydanych w Warszawie w 1865 roku.

   Biblioteka posiada także bogaty zbiór śpiewników religijnych, począwszy od śpiewnika Jerzego Trzanowskiego, poprzez różne wydania kancjonału Jerzego Heczki, a także śpiewniki polskie, wydawane w Czechach. Są tu także porządki kościelne i agendy z różnych lat, np. z 1874 roku, dotyczące kościoła ewangelickiego w Królestwie Polskim.

   Bardzo ciekawym działem jest literatura i historia literatury. Z polskiej literatury najwięcej jest dzieł Ignacego Krasickiego. Są też utwory Jana Kochanowskiego, Mikołaja Reja, Kazimierza Brodzińskiego, Franciszka Karpińskiego, Hugona Kołłątaja, Adama Mickiewicza, Juliusza Słowackiego, Zygmunta Krasińskiego, Aleksandra Fredry, Henryka Sienkiewicza, Andrzeja Frycza Modrzewskiego, Juliana Ursyna Niemcewicza. W tym dziale sporo jest rzadkich wydań, szczególnie z pierwszej połowy XIX wieku. 

   Historię literatury reprezentują najwybitniejsze  nazwiska z tej dziedziny – Michał Wiszniewski, Wacław Aleksander Maciejowski, Ignacy Chrzanowski, Aleksander Bruckner, Roman Pilat, Kazimierz Budzyk. Są tu także wykłady o literaturze Adama Mickiewicza. Do działu tego należą też opracowania dotyczące literatur wyznaniowych – kalwińskiej, ariańskiej, luterańskiej. Jest tu wiele prac dotyczących poszczególnych utworów, pisarzy, czy też okresów literackich. 

   Wśród autorów dzieł filozoficznych szczególną uwagę zwracają dwa nazwiska – Józefa Maria Hoene-Wroński  i Wincenty Lutosławski. Interesujący jest też dział dotyczący rolnictwa. Znajduje się w nim książeczka pt. O sadach i owocu autorstwa ustrońskiego pastora Karola Kotschego, wydana w Brnie w 1844 roku. Jest to jeden z wielu druków, które świadczą o zaangażowaniu księży w aktualne problemy swoich wiernych, często nie mające z religią wiele wspólnego. Ciekawostką tego działu są też książki wydawane w Bochni w drugiej połowie XIX wieku, a także wydrukowany w Brodnicy w 1846 roku Doświadczony owczarz A. Rothego.

   Kolejnym interesującym działem wśród druków polskich jest historia, w której obok Dziejów powszechnych Franciszka Szlossera (Lwów 1873-1878) jest wiele dzieł dotyczących Polski: Historia narodu polskiego Adama Naruszewicza, wydana w Lipsku w latach 1836-1837, Dzieje Królestwa Polskiego, którego autorem jest Jerzy Samuel Bandtkie (Wrocław 1820), czy Dzieje narodu polskiego Teodora Morawskiego (Poznań 1871-1872). 

   Jednym z ostatnich działów wśród XIX i XX-wiecznych poloników są podręczniki. Mają one wartość historyczną, ponieważ informują o tym, jakich podręczników używano na tym terenie. Szczególnie interesujące są druki z XIX wieku. Są tu podręczniki cieszyńskiego nauczyciela Jana Śliwki, drukowane w Cieszynie w latach 1859-1908 oraz wiedeńskie elementarze i gramatyki języka polskiego z lat 1851-1911.

   W zbiorach Biblioteki im. Tschammera bardzo ważne miejsce zajmują też druki związane ze Śląskiem Cieszyńskim. Są tu książki dotyczące historii kościoła od dzieła Karola Michejdy, po drobne druczki dotyczące poszczególnych parafii. Historię Śląska prezentują prace Franciszka Popiołka, Jan Wantuły, Alojzego Targa, Jan Galicza. Sporą część tego działu zajmują księgi pamiątkowe, sprawozdania, statuty, jednodniówki szkół, stowarzyszeń, zlotów, związków działających na ziemi cieszyńskiej. Można wśród nich wymienić Związek Śląskich Katolików J. Galicza, Historię gimnazjum realnego w Orłowej J. Hajdukiewicza oraz jednodniówki związane ze zjazdami młodzieży ewangelickiej i sprawozdania Macierzy Szkolnej. Całe to bogactwo przynosi obraz niezwykłej aktywności środowiska cieszyńskiego w latach 1840-1920.      

   Wśród wydawnictw w języku polskim na uwagę zasługują kalendarze, roczniki i czasopisma ewangelickie. Można wśród nich wymienić Rocznik Teologiczny, wydawany po raz pierwszy w 1936 roku przez Wydział Teologii Ewangelickiej Uniwersytetu Józefa Piłsudskiego w Warszawie, a także czasopismo pt. Reformacja w Polsce. Warto także wspomnieć Roczniki Ewangelickie, które w latach 1862-1863 zostały wydane w Cieszynie przez Jana Śliwkę, nauczyciela i autora podręczników szkolnych. Wśród czasopism wydawanych na Śląsku Cieszyńskim były także Kalendarz Ewangelicki, Przyjaciel Ludu, Przegląd Polityczny i Poseł Ewangelicki.  

   Oprócz druków w języku polskim sporą część zbiorów wydawanych w XIX i XIX wieku stanowią książki wydane w języku niemieckim. Przeważają wśród nich dzieła religijne, stanowiące ponad 40% wszystkich germaników. Znajdują się tu Biblie i komentarze do nich, kancjonały i śpiewniki, historie biblijne i katechizmy, następnie książki teologiczne dotyczące egzegezy, biblistyki, praktyki teologicznej i religiologii, a także dzieła Marcina Lutra i dotyczące reformacji. Obok literatury religijnej wiele jest także dzieł z literatury pięknej, od starożytności po literaturę XX wieku. Znajdują się tu najpopularniejsze dzieła od „Iliady” i „Odysei” Homera  począwszy. Sporo jest także literatury rosyjskiej, np. utwory F. Dostojewskiego, M. Gorkiego, A. Puszkina, L. Tołstoja, czy I. Turgieniewa.  Są też prace polskich pisarzy, takich jak Z. Kossak, J. I. Kraszewski i A. Mickiewicz. W tej części księgozbioru spora jest też liczba dzieł dotyczących filozofii, np. kilkunastotomowe wydania dzieł Immanuela Kanta, Johanna Gottlieba Fichtego oraz Benedykta Spinozy. W drukach niemieckich na uwagę zasługują też encyklopedie i słowniki, wśród których warto wymienić Meyers Lexicon wydany po raz siódmy przez Bibliographisches Instytut w Lipsku w latach 1924-1930, a także czternastą edycję Brockhaus’ Konversations Lexikon wydaną w 1898 roku w Lipsku. W tym samym mieście, w latach 1877-1888, została również wydana osiemnastowieczna Real-Encyklopedie für protestantische Teologie und Kirche.  W dziale germaników znajdują się też, między innymi, podręczniki szkolne, książki z dziedziny pedagogiki, psychologii i etyki, matematyki, fizyki, geografii, biologii i medycyny, a także prace dotyczące malarstwa i sztuki, oraz muzyki.  

   Biblioteka im. Tschammera posiada także książki w innych językach, wśród których najwięcej jest angielskich, ale są także czeskie, słowackie, francuskie, hiszpańskie, szwedzkie i włoskie. W grupie książek angielskich przeważają druki religijne, w tym Biblie i książki teologiczne. Oprócz tego są dzieła z literatury pięknej, głównie angielskiej, ale jest też Homer, Dante i Tołstoj. 

   Wśród książek w języku czeskim najwięcej jest druków religijnych, Są tu różne wydania dzieł Jerzego Trzanowskiego, kancjonały i  dzieła teologiczne oraz prace Jana Amosa Komeńskiego, wybitnego czeskiego pedagoga i protestanckiego myśliciela.  W grupie książek francuskich znajdują się, wydane w 1912 roku w Krakowie, francuskie utwory Zygmunta Krasińskiego.

   Zawartość Biblioteki im. Tschammera dowodzi, że książka w życiu mieszkańców Śląska Cieszyńskiego odgrywała doniosłą rolę. Służyła pogłębianiu wiedzy, bez względu na język, w którym ją wydrukowano. Świadczył o wykształceniu i różnorodnych zainteresowaniach właścicieli dzieł. Polskie druki udowadniają doniosłą rolę tej książki w pielęgnowaniu języka polskiego i utrwalaniu wiary.