Dzieje archiwum

2009-03-11 21:15:56

   Zbór luterański w Cieszynie wznowił działalność w 1709 roku i równocześnie rozpoczęła funkcjonowanie kancelaria, za pośrednictwem której załatwiano wszelkie sprawy związane z życiem religijnym, budową kościoła, działalnością szkoły itd. Obowiązki kancelaryjne spoczywały na pastorach oraz kolatorach zboru, czyli szlacheckich przełożonych zboru. Od początku istnienia kancelarii stosowano system kancelaryjny akt spraw typu austriackiego. W XVIII wieku akta układano chronologicznie w ramach serii w fascykułach, czyli tematycznych wiązkach akt, a w początkach XIX wieku wprowadzono dziennik podawczy, w którym rejestrowano pisma wchodzące do kancelarii. System ten obowiązywał do połowy XX wieku, a po II wojnie światowej wprowadzono system dziennikowy stosowany do dzisiaj.

   Dokumentacja niepotrzebna do bieżącego funkcjonowania kancelarii pojawiła się po kilku lub kilkunastu latach. Początkowo archiwalia przechowywano w skrzyni, o czym informuje spis dokumentów sporządzony w 1728 roku. Wraz z wybudowaniem kościoła na trzeciej emporze w lewej nawie umieszczono bibliotekę zborową i tam złożono pierwszą partię archiwaliów. Ten fakt potwierdza jeden z najstarszych znanych inwentarzy archiwum zborowego z roku 1759 roku i od tego czasu złączone zostały losy biblioteki i archiwum. Opiekę nad zbiorami bibliotecznymi i archiwalnymi sprawował nauczyciel gimnazjum lub pastor. Jego obowiązki regulowała instrukcja dla bibliotekarza i archiwisty, najstarsza znana dzisiaj pochodzi z 1799 roku. Stan zachowania archiwaliów osiemnastowiecznych oraz obowiązująca instrukcja świadczą, że archiwum, jak również biblioteka były wzorowo zorganizowane, a zasób uporządkowany. Niestety nie wiemy w jaki sposób przechowywano archiwalia, do dzisiaj przetrwała jedynie część mebli archiwalnych z XIX wieku. Najstarsza z nich jest drewniana komoda, później używano regał oraz dwie szafy z kwadratowymi półkami.

   Prawdopodobnie pod koniec XIX wieku stopniowo zaczął pogarszać się stan uporządkowania powiększających się zbiorów archiwalnych, do dotychczas uporządkowanych akt dokładano nowe w już w nieładzie. Zasób archiwum powiększył się o akta po upaństwowieniu Gimnazjum Ewangelickiego w latach 70-tych XIX wieku, a po 1918 roku o akta parafii z czasów austriackich. W okresie międzywojennym Jan Wantuła bibliofil i badacz amator rozpoczął prace porządkowe nad zbiorami archiwalnymi oraz biblioteką. W efekcie powstało wiele indeksów do ksiąg metrykalnych oraz częściowo opracowany został zespół archiwalny. Prace Wantuły objęły część archiwum, które umieścił w wspomnianych wyżej dwóch szafach. Pod każdą półką na karteczkach (zachowanych do dzisiaj) umieścił w języku polskim tytuł grupy rzeczowej, dzięki czemu można dzisiaj zrekonstruować fragment jego inwentarza. Prawdopodobnie nie zdołał dokończyć prac porządkowych przed wybuchem II wojny światowej. Podczas wojny Archiwum Państwowe w Katowicach koordynowało prace porządkowe nad archiwaliami zgromadzonymi m.in. w instytucjach kościelnych w ramach tzw. opieki archiwalnej. Jeden z pastorów wyznaczony został na opiekuna archiwalnego. Wtedy też zbiory biblioteczne i archiwalne przeniesiono z kościoła do budynku parafii, gdzie pozostały przez okres wojny i pierwszych latach po jej zakończeniu. Najpewniej z tego okresu pochodzą sygnatury umieszczane na obwolutach części jednostek archiwalnych. Jeszcze w czasie wojny wykonano mikrofilmy wszystkich ksiąg metrykalnych, w tym tomów, które po wojnie trafiły do cieszyńskiego Urzędu Stanu Cywilnego. W 1955 roku podjęto decyzję o powrocie zbiorów bibliotecznych i archiwalnych do kościoła. Archiwalia ponownie umieszczono wspólnie z książkami w lewej nawie. Nowy kustosz biblioteki zatrudniony w 1968 roku Jan Broda oddzielił archiwalia od zbiorów bibliotecznych, które umieścił w prawej nawie. Wtedy też popełniono kardynalny błąd, bowiem archiwalia złożono, w nieładzie, bez zachowania dotychczasowego układu według sygnatur. Sytuacja ta uniemożliwiła korzystanie ze zbiorów archiwalnych i w konsekwencji doprowadziła do ich wyłączenia z obiegu naukowego. Z każdym następnym dziesięcioleciem pogarszał się ich stan. Nieliczni zainteresowani poszukiwali interesujące ich źródła w magazynie, co zwiększało ich przemieszczanie, a w niektórych wypadkach dochodziło do wyjmowania dokumentów z jednostek archiwalnych, które nie powróciły już na swoje miejsce. Jednocześnie ciągle zwiększała się przykrywająca archiwalia warstwa kurzu.

 

Wacław Gojniczek
 

Archiwum Parafii cieszyńskiej przed przystąpieniem do realizacji projektem	Archiwum Parafii cieszyńskiej przed przystąpieniem do realizacji projektu	Archiwum Parafii cieszyńskiej przed przystąpieniem do realizacji projektem
Archiwum Parafii cieszyńskiej przed przystąpieniem do realizacji projektem	Archiwum Parafii cieszyńskiej w trakcie prac remontowych	Archiwum Parafii cieszyńskiej w trakcie prac remontowych
Archiwum po przeprowadzonych pracach remontowych w kościele Jezusowym	Pracownia Archiwum Tschammera w kościele Jezusowym	Pracownia Archiwum Tschammera w kościele Jezusowym
Archiwum po przeprowadzonych pracach remontowych w kościele Jezusowym	Archiwum po przeprowadzonych pracach remontowych w kościele Jezusowym	Archiwum po przeprowadzonych pracach remontowych w kościele Jezusowym